NHÀ SÀN

Nhà sàn là nhà "có chân", sàn nhà cách mặt đất một khoảng cao hoặc thấp tùy nhu cầu của gia chủ. Đi lên nhà sàn phải có cầu thang.

Người Thượng ở Tây Nguyên ở nhà sàn chắc ai cũng biết, nhưng người miền Tây, đồng bằng Cửu Long ở nhà sàn thì lại ít người biết!

Dân miền Tây ở nhà sàn vì có mùa nước nổi. Chỉ vùng nước nổi đầu nguồn sông Tiền, sông Hậu, thuộc tỉnh An Giang, Đồng Tháp mới có nhà sàn. Xuôi về hạ lưu, các tỉnh Cần Thơ, Hậu Giang và các timhr ven biển đều không thấy có nhà sàn. À, trừ khi người ta cất nhà trên ao, hồ, kinh, rạch, sông thì phải cất nhà sàn. Hồi xưa Sài gòn cũng nhà sàn chi chít trên kinh rạch!

Ở miệt vườn không có mùa nước nổi thì người ta cất nhà trong vườn, xa xa mới có một cái nhà vì vườn ai cũng lớn, tính bằng công bằng mẫu, không có cảnh nhà cửa san sát nhau như phố thị.

Thế nhưng ở vùng nước nổi người ta không ai cất nhà trơ trọi ở giữa đồng trên mảnh đất của mình, mà nhà cửa luôn cất dọc theo đường lộ, theo bờ kinh, cũng san sát nhau không thua gì nơi phố thị. Vì sao vậy?

Vì khi nước lên, cánh đồng thành biển nước, không thể cất nhà trơ trọi giữa đồng sẽ bị sóng, gió nguy hiểm. Khi mùa khô về thì giữa đồng lại không có nước sinh hoạt.

Các đô thị trong vùng nước nổi như Tân Châu, Hồng Ngự, Châu Đốc v.v... đều được lập ở những vùng đất cao tự nhiên hoặc do tôn tạo để mùa nước không ngập hoặc ngập chút ít. Các con đường trong vùng nước nổi cũng được đắp cao để không ngập.

Các con kinh xáng khi được đào thì đất đổ lên hai bờ kinh sẽ được sửa sang thành đường giao thông không ngập nước, và dân cư liền cất nhà cặp theo đường lộ. Cất nhà sàn cao bằng mặt lộ là không bị ngập.

Nhà sàn của người trung nông vùng nước nổi rất vững chãi và đẹp. Nhà có thể cất kiểu sắp đọi hoặc chữ đinh, sàn ván, lợp ngói. Cột sàn gọi là cây "nống" (hay "nóng"?) Làm bằng đá hoặc xây xi măng. Các cột nhà bằng gỗ được đặt trên các đầu nống này mà không cần kết dính bằng xi măng hay gì khác, giống như kê cột trên tán của nhà trệt. Nhà sàn sẽ tự vững chắc trên bộ nống nhờ chính sức nặng của nó.

Nếu nhà sàn trơ trọi giữa đồng mà nước lớn gần mặt sàn thì sóng đánh từ dưới sàn lên có thể nâng luôn cái nhà rời khỏi bộ nóng. Nhưng nếu cất nhà dựa lộ thì sóng vô bị lộ chắn lại, không lớn nên nhà sẽ an toàn.

Nhà tui là nhà sàn, kiểu chữ đinh. Trước nhà là quốc lộ, sau là đồng ruộng nước nổi. Nhà cất cao bằng mặt lộ, sân đắp cao bằng lộ nên từ trước vào nhà không cần cầu thang. Năm 2000 nước rất cao, quốc lộ nhiều đoạn bị ngập nên sau đó đường được nâng lên hơn một thước, nhà thấp hơn đường nên phải nâng lên bằng đường.

Nhà dọc đường quốc lộ hay "trong kinh" thì bây giờ người ta cũng xây nhà lầu nhà đúc như thành phố. Nhà sàn chưa bị dẹp để xây mới cũng còn kha khá. Nhà tui là một trong những nhà sàn đó.

Hình 1: những cây nống dưới sàn nhà tui

H2: sàn ván nhà tui, hai miếng ván màu sáng là mới thay gần đây.

H3: đường lên nhà sàn (nhà người ta)

MÙA NƯỚC NỔI: "NƯỚC PHÂN ĐỒNG" là gì?

Hôm nay là ngày Rằm tháng chín âm lịch, theo kinh nghiệm của người dân vùng nước nổi thì nước dâng lên từ từ suốt từ tháng sáu tháng bảy, đến hôm nay là ngày con nước rong giữa tháng chín mực nước ngang đâu thì giữ đó, sẽ không dâng lên thêm nữa trong thời gian tới. Mực nước giữ nguyên trong thời gian ngắn rồi từ từ rút xuống. Thời điểm nước hết lên mà chưa rút gọi là NƯỚC PHÂN ĐỒNG.

Mực nước lúc "phân đồng" năm nay thấp, chỉ ở mức báo động một. Mà năm nay vẫn như những năm trước, đồng ruộng vẫn có đê bao, lúa vẫn đang xanh rì, cây dừa cây xoài vẫn được "bảo vệ" để không bị ngập.

Vùng ngoài đê bao là "bìa chéo" diện tích không đáng kể so với trong đê. Ngoài đê thì năm nào cũng ngập, nhiều hoặc ít. Năm nay báo chí tự nhiên sực nhớ hay sao mà ca ngợi mùa nước nổi quá trời làm người ở xa tưởng đâu xứ nước nổi đã phá đê bỏ đập!

Nếu đã bao đê một vùng lớn thì ngoài đê sẽ ngập nhiều nếu so với ngập cả trong, ngoài. Mà ngoài đê năm nay nước thấp chứng tỏ lượng nước trên nguồn về không nhiều, sông Mekong ít nước trong mùa nước đổ là có thật!

Nước ngập vùng đầu nguồn sông Tiền sông Hậu không phải do vùng này trũng, thấp mà là do nước sông về nhiều, chảy không kịp nên tràn bờ. Khi nước rút là rút cái rẹt ra sông, nếu không bị chặn lại thì nước rút khô đồng rất nhanh. Nước rút nhanh hơn khi nước lên rất nhiều.

Cho nên nếu có ai đó cho rằng không đắp đê bao để nước tràn vô tự do, góp phần giữ nước cho mùa khô là hiểu lầm. Phải có hồ có trũng mới giữ nước được (như hồ Tonle Sap - Biển Hồ) chứ không thì nước rút tuột xuống sông hết, chỗ nào đâu mà giữ! Nước dù lớn dù nhỏ thì trong tháng mười cũng rút cạn đồng, có đâu mà để cho mùa khô!

Đồng Tháp Mười cũng có vài chỗ trũng, mùa khô xem xép nước chứ cũng không chứa được bao nhiêu nước. Qua lúc nước phân đồng thì Đồng Tháp Mười cũng dần bị rút nước ra sông như ai thôi!

Cho nên chuyện trữ nước cho mùa khô là phải xây đập, làm hồ chứa chứ không tự nhiên mà giữ được ở hai "túi nước" trong mùa nước là Tứ Giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười như lời "đồn đại". Nếu thật sự đắp đập để cho hai vùng này thành hồ chứa thì mất béng diện tích lúa cao sản của hai tỉnh An Giang, Đồng Tháp. Bài toán này khó giải trên thực tế!

Năm nay mùa nước nổi mực nước thấp báo hiệu mùa kiệt sắp tới mặn sẽ xâm nhập sâu. Nước nổi, nước kiệt, mặn xâm nhập, đắp đê ngăn mặn, đắp đê ngăn "lũ"... cứ xà quần xà quần không hiệu quả. Hây da! Tui là nông dân miền Tây cũng rầu lòng lắm thay!

Hình 1: nước nổi trên đồng ngoài đê bao, cái vó đặt trên dòng kinh mấy cây lơ thơ là bờ kinh.

H2: đồng lúa xanh rì trong đê bao

H3: nhà sàn trong vùng nước nổi xưa, giờ trong đê bao, hết ngập lâu rồi!

BÃO YAGI có ảnh hưởng đến châu thổ Cửu Long hay không?

 

Hồi 7-9 cơn bão Yagi đổ bộ vô Hạ Long, Quảng Ninh, sau cơn bão có mưa lớn gây ngập lụt lở đất ở miền Bắc.

Ở lưu vực sông Mekong thuộc Trung Quốc cũng bị mưa lớn do ảnh hưởng bão Yagi. Lượng nước mưa khổng lồ ấy đang gây ngập lụt ở Lào, Thái Lan, mức độ lụt lội chưa từng có trong vòng 30 năm nay. Và lượng nước khổng lồ ấy đang di chuyển xuống hạ lưu, và được "dự báo" là sẽ gây ngập lụt ở đồng bằng Cửu Long trong đầu tháng 10, vì nước lũ của sông kết hợp với con nước rong (triều cường) đầu tháng 9 âm lịch.

Sông Mekong là con sông lớn, phát nguyên từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua sáu nước: Trung Quốc, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. Sông dài, lưu vực rộng, mùa mưa bão thì nước sông cũng dâng lên theo những cơn mưa, rồi cuồn cuộn đổ xuống hạ lưu.

Sông Cửu Long là đoạn cuối của sông Mekong, chảy trên đất Việt. Mùa nước sông đổ về gây ngập đồng bằng thì người miền Tây gọi là mùa nước nổi. Dù thượng nguồn hứng chịu bao nhiêu cơn mưa bão nhưng nước Cửu Long bao đời nay không hề dâng lên theo lượng nước của từng cơn mưa bão. Nước sông cứ "nổi" rất đúng thời gian, rút xuống cũng rất đúng kỳ. Mùa nước không hề bất chợt mà là có chu kỳ rõ ràng, chính xác.

Nước bắt đầu nổi từ mùng 5 tháng 5 âm lịch, nước lên từ từ ngày vài ba phân, lúc lên nhanh cũng chỉ vài ba tấc một ngày. Nước lên tới cuối tháng 8 hoặc giữa tháng 9 âm lịch là đỉnh điểm, rồi nước rút cũng từ từ. Thời gian nước nổi khoảng ba tháng. Đỉnh điểm nước cao thấp tùy năm, mà năm nay là năm nước rất kém).

Tại sao sông Cửu Long không có lũ tức thời khi mưa lớn, rồi nước rút sau vài ba ngày giống như các con sông ở miền Bắc, miền Trung? Tại sao nước lụt dâng từ từ và rút cũng từ từ chứ không hung dữ bạo phát bạo tàn như các dòng sông khác?

Đó là do ở Campuchia có Biển Hồ Tonle Sap. Biển Hồ là một hồ nước ngọt tự nhiên, diện tích mùa khô là 10.000km2, mùa nước diện tích có thể lên đến 16.000km2 (theo Wiki). Trong mùa nước đổ, nước sông Mekong chảy tới Nam Vang sẽ theo dòng sông Tonle Sap chảy vào Biển Hồ. Ở thủ đô Nam Vang có quảng trường bốn nhánh sông chính là chỗ này: một nhánh là dòng chính sông Mekong từ trên nguồn xuống, một nhánh là sông Tonle Sap chảy vào Biển Hồ, hai nhánh còn lại chảy vào Việt Nam là sông Tiền, sông Hậu.

Nhờ Biển Hồ là cái túi chứa nước lũ từ thượng nguồn về nên từ cái ngã tư sông ấy dòng sông trở nên hiền hòa. Nước lũ chứa vào Biển Hồ và một phần chảy vào miền Tây, làm thành mùa nước nổi. Mùa kiệt thì nước Biển Hồ từ từ theo sông Tonle Sap chảy ra ngã tư và xuống sông Tiền sông Hậu. Nước sông Cửu Long mùa kiệt được cung cấp 50% từ nước Biển Hồ.

Năm nay 2024, tuy năm Thìn bão lụt nhưng mực nước sông Cửu Long thấp, thấp hơn cùng kỳ năm 2023. Tại sao thấp thì để các nhà khoa học lên tiếng: tại mưa trên nguồn ít hay tại đập thủy điện hay tại gì đó...

Giờ là thời điểm nước cao nhứt trong năm, rồi sẽ rút dần. Nếu tuần sau nước từ mưa bão Yagi xuống tới hạ lưu thì nó cũng chỉ làm ngập Biển Hồ thêm một chút, làm mấy chỗ nước nổi ngập thêm nhiều lắm là ba tấc nước thôi!

Tóm lại là năm nay nước kém, nước do bão Yagi có xuống thì cũng chảy vào Biển Hồ nên cũng không làm đồng nước cao thêm là mấy. Năm ngoái nước kết hợp triều cường không ngập quốc lộ thì năm nay cũng sẽ không ngập.

Nước Biển Hồ năm nay không nhiều thì mùa kiệt năm sau sông Cửu Long sẽ thiếu nước, nếu mùa khô kéo dài thì điệp khúc "hạn mặn" sẽ tiếp tục. Hy vọng năm sau mùa mưa đến sớm.

Hình: cánh đồng ngập nước sát biên giới Việt - Cam. Xa xa là đất Cam.

MÙA NƯỚC NỔI 2024

 

Hôm nay là ngày 19-9-2024 nhằm ngày 17-8 năm Giáp Thìn. Ở xứ tui, miền Tây đầu nguồn sông Tiền sông Hậu, vùng Tứ Giác Long Xuyên là đang giữa mùa nước nổi.

Nói "mùa nước" hay "mùa nước nổi" là nói theo thói quen thôi, chứ cái gọi là mùa nước giờ đã thành dĩ vãng rồi. Tại sao ư? Nhiều lý do lắm, phải một chục bài mới kê đủ (đã viết, mời xem theo link cuối bài).

Thời điểm hiện tại là thời điểm nước sông Cửu Long cao nhứt trong năm, hồi xưa thì nước tràn đồng, cả một vùng đồng ruộng cò bay thẳng cánh thành biển nước mênh mông. Con nước triều sắp tới 30-8 al cộng với nước từ nguồn xuống sẽ là mức nước cao nhứt trong mùa nước, rồi sau đó nước sẽ rút xuống lần lần, dù nước lớn tới đâu thì tới tháng 10 al nước cũng rút cạn đồng.

Vùng Tứ Giác Long Xuyên tuy bị "trên" ép đắp đê bao để làm lúa ba vụ nhưng cũng có những lõm cánh đồng nhỏ không có đê bao, nước tràn vô tự do. Tuy vậy năm nay những cánh đồng đó tới giờ này nước vẫn cạn xìu, chứng tỏ nước năm nay không có lớn.

Nước nổi ở miền Tây không gọi là lũ được, vì nó dâng lên từ từ vài ba tháng, không chảy xiết không cuốn trôi. Thế nhưng đi xuồng ghe trên đồng nước nổi có nguy hiểm không? Có, vì khi đó đồng là biển nước mênh mông không bến bờ, không nhà cửa, sâu 2-4m, nếu gặp mưa giông lốc xoáy gây sóng to làm chìm xuồng thì dễ chết nếu không có người cứu. Dù biết bơi mà bơ vơ giữa biển nước thì cũng nguy hiểm.

Các anh chị em miền Tây vô đây cập nhật xem xứ mình nước ngập tới đâu rồi nha.

Link bài về mùa nước

https://www.facebook.com/share/p/S6N3ygXczqA4hNxm/?mibextid=oFDknk

Hình1: nước chỉ hơi ngập đồng, nơi không có đê.

H2: một dụng cụ bắt cá trên dòng kinh mùa nước nổi (đố 500 ace miền Tây đó gọi là cái gì).

NƯỚC SINH HOẠT Ở CHÂU THỔ CỬU LONG xưa và nay

Con người ở đâu cũng vậy, muốn sinh sống một nơi nào đó thì điều kiện cần đầu tiên là phải có nước. Nước để uống và sinh hoạt, để trồng trọt và chăn nuôi. Nước để duy trì sự sống.

Sa mạc khô cằn nên cũng hoang vắng không người ở. Châu thổ Cửu Long là vùng đất xanh tươi trù phú, mật độ dân cư cao thì tất nhiên là do có đầy đủ nước uống nước xài các thứ.

Hồi xưa xửa xừa xưa từ thời mở cõi thì cư dân đồng bằng uống nước gì tắm nước gì? Thì nước sông nước giếng và nước mưa. Nước sông Cửu Long, như các bài trước đã nói, mỗi năm có một mùa ba tháng bị nước biển vô làm sông mặn (lợ) một đoạn từ cửa biển vào một đoạn xa gần tùy năm. Ngoài vùng nước ngọt, nước lợ thì còn có vùng nước phèn. Vùng Đồng Tháp Mười nước kinh trong xanh, sông Vàm Cỏ nước "xanh biêng biếc" cũng là do phèn nhiều.

Ở vùng nước sông ngọt quanh năm và có mùa nước nổi như An Giang thì chuyện có nước sinh hoạt cũng không phải dễ dàng. Từ sông có nhiều kinh dẫn nước vô đồng. Dân An Giang cất nhà dọc theo đường lộ, dọc bờ kinh để tiện cất nhà sàn. Tắm giặt thì xuống bến, nước uống thì gánh lên nhà. Nhà tôi bên bờ sông Hậu, ngay bến sông, từ nhà xuống tới bến chừng 50 thước, hồi xưa phải gánh nước lên nhà, băng qua lộ, rất cực. Nếu ở cách xa sông thì càng cực hơn. Hồi những năm 199s Unicef có làm giếng khoan công cộng cho những nơi xa sông, nhưng đều thất bại, các "cây nước" bị bỏ hoang và dần "mất tích".

Ở miệt ruộng như Bạc Liêu, Sóc Trăng, Hậu Giang, Cà Mau tuy gần biển nhưng nếu không có kinh rạch thông với biển thì nước mặn không vô, cũng không có nước ngọt mùa nắng. Ở ruộng lúa thì người ta đào một cái đìa lớn để mùa cạn cá có chỗ gom lại, gần Tết thì thu hoạch. Ở chỗ cất nhà thì người ta đào hai cái đìa hai bên lấy đất đắp nền nhà, một cái đìa lấy nước sinh hoạt, một cái để trâu bò uống, tắm v.v... Xứ ruộng cò bay thẳng cánh nên đìa dù lớn cũng không chiếm diện tích là mấy. Đìa luôn có chủ chứ không phải là đìa công cộng.

Ở miệt vườn nước ngọt thì nước ở mương vườn quanh năm ngập tràn tha hồ xài. Miệt vườn có mùa nước lợ như Bến Tre thì trước mùa nước lợ người ta đắp bít một con mương vườn không để nhiễm mặn, để lấy nước giặt, rửa, tưới rau kiểng trong mùa lợ.

Vùng nước phèn thì người ta ít sinh sống, chỉ khai phá lui tới trồng trọt. Trong Đồng Tháp Mười vẫn nhiều chỗ còn rất thưa thớt dân cư.

Tất cả các "miệt" kể trên thì ngoài nước sông người ta luôn hứng nước mưa để uống. Quan niệm xưa cho rằng nước mưa rất ngọt mát. Ở vùng đất giồng thì đào giếng, nước rất tốt. Giếng hộc có xây thành để lấy nước sinh hoạt. Giếng để tưới thì đào rộng miệng thoai thoải để dễ lên xuống gánh nước tưới.

Tôi dân miền Tây, đã thấy đìa ở Bến Tre, An Giang, Bạc Liêu. Thấy giếng tưới (giống cái hình nón ngược, có mạch nước quanh năm). Thấy kinh nước phèn ở Đồng Tháp Mười, thấy lu, mái, kiệu chứa nước mưa. Nếu các mô tả trên có gì thiếu sót thì nhờ 500 anh chị em dân miền Tây bổ sung giùm

(Còn tiếp: nước sinh hoạt hiện nay)

Hình: nhà tui bên bến sông

Trồng cây gì ở châu thổ Cửu Long? (2)

 

Mùa nắng vừa qua, tháng 3,4 năm 2024, các tỉnh ven biển của đồng bằng Cửu Long đồng loạt kêu rên thiếu nước vì "hạn mặn". Có nơi còn công bố thiên tai luôn mới ghê.

Nhắc lại về chuyện mặn xâm nhập, là câu chuyện thường niên của đồng bằng. Mùa khô thì nước mặn vô sông nhiều, mùa mưa thì mặn vô không nổi, sông ngọt tới cửa biển luôn.

Cây lúa là loài cây không chịu được độ mặn. Mà lúa là cây chủ lực của đồng bằng từ thời mới khai phá. Các điền chủ Nam Kỳ thời xưa giàu là nhờ xuất cảng gạo. Nhờ lúa gạo mà xứ Bạc Liêu có công tử Bạc Liêu giàu tới nỗi đốt tiền nấu chè!

Vậy hồi xưa đồng bằng có bị mặn xâm nhập không? Có chứ sao không. Mùa mặn xâm nhập thì bỏ ruộng đó cho cá tôm vô, để bắt, hoặc nuôi trong đìa tới cuối mùa khô, tức là lúc hạn, mặn nhiều nhứt thì thu hoạch. Xứ Cà Mau, Bạc Liêu nổi tiếng về mắm lóc mắm đồng là nhờ bắt cá trong mùa không trồng lúa. Mắm Châu Đốc cũng nổi tiếng là nhờ cá bắt trong mùa nước nổi, khi chưa đắp đê.

Trồng lúa một mùa, để một mùa bắt tôm cá mà vẫn rất giàu. Cá tôm xưa nay bán đều có giá. Nước mặn vô rồi ra, không làm đất nhiễm mặn. Ngày nay người ta làm ruộng một vụ lúa và một vụ tôm ra gạo ST nức tiếng tầm quốc tế luôn.

Ngày nay "ngăn mặn" mà không có nước ngọt thế chỗ làm cho đất khô nứt nẻ. Đất khô quá mà khô giữa mùa mặn, túng thế phải xả nước mặn vô, vậy là đất ngấm nước mặn, hết mùa mặn vẫn không rửa được. Vậy đất nhiễm mặn là do thủy hại, không phải thiên tai.

Mùa hạn, mặn 2024 vừa qua có một số nơi lúa bị chết. Tại cố trồng lúa nơi nước bị mặn mà ngăn mặn thất bại nên mới vậy. Năm sau không trồng lúa nữa là êm chuyện, vì xét ra trồng thêm một vụ lúa nông dân mệt mỏi chống chọi mà không khá giả hơn. Ở tầm quốc gia thì chi phí chống mặn chắc nhiều hơn lợi ích thu được.

Về cây ăn trái thì năm nay không nơi nào bị chết cây. Kêu thiên tai mà cây vẫn cho trái, mấy tháng qua trái cây đồng bằng vẫn dồi dào, không bị suy suyễn gì. Có thiên tai nào mà không để lại hậu quả?

Như bài trước đã nói, các cây yếu chịu mặn như sầu riêng thì không nên trồng nơi có thể bị mặn. Sầu riêng tuy giá cao nhưng cũng đòi hỏi chăm sóc đúng kỹ thuật, đầu tư nhiều vốn liếng. Thêm nữa, sầu riêng giá cao vì xuất khẩu sang TQ. Nếu lúc nào không xuất khẩu được chắc tơi tả như thanh long đã bị. Mít được trồng đại trà từ miền Đông sang miền Tây cũng vì xuất khẩu được sang TQ rất nhiều.

Cây chịu mặn có nhiều loại có giá trị cao nếu được chế biến để có giá trị gia tăng: dừa, mãng cầu xiêm, sơ ri v.v... Nước cốt dừa lon, nước dừa uống, dầu dừa... made in VN đã có trong siêu thị nhưng chưa đặc sắc. Mứt mãng cầu, nước mãng cầu cũng có nhưng chưa nhiều chưa phủ hết thị trường nội địa. Sơ ri thì có một nhà máy của Nhật chế biến trái sơri, đặt ở Gò Công, nhưng cũng chỉ tiêu thụ sơ ri ở Gò Công và Bến Tre lân cận Gò Công.

Đất Cửu Long nhiều vùng, thích nhiều cây trồng khác nhau chứ đâu nhứt thiết phải ngăn mặn để trồng lúa trồng sầu riêng. Cây khóm rất ưa đất phèn. Đất càng phèn khóm càng ngọt, mà khóm chế biến được biết bao nhiêu thức ăn ngon: mứt khóm, khóm sấy dẻo, nước khóm đóng hộp v.v... nhưng bán tươi là chủ yếu. Cây me chịu hạn, chịu ngập, chịu mặn đều tốt, mứt me, ô mai me rất ngon nhưng me chủ yếu bán vắt nấu canh chua . Chùm ruột chịu hạn, chịu lợ, mứt chùm ruột rất ngon, nhưng không ai trồng chùm ruột để làm kinh tế vì rẻ rề bán cho ai!

Tóm lại, làm nông không phải dễ làm giàu. Thịt heo, thịt gà, trứng... là nhu cầu hàng ngày của toàn dân, sức tiêu thụ rất lớn mà nông dân chăn nuôi cũng đâu có dễ làm giàu. Trồng cây cũng vậy, bán cho ai, giá cả bao nhiêu mới quan trọng chứ cây gì chịu mặn thì ai chẳng biết. Nhà khoa học nào mà bây giờ phân tích, chứng minh cây này cây nọ chịu mặn tốt thì phải kèm theo giá trị kinh tế nữa mới áp dụng được. Chứ nói cây dừa cây tre cây me v.v... chịu mặn thì nông dân ai chẳng biết.

(Còn tiếp)

Bài 1: nước ngọt, nước mặn, nước lợ

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02g3yNnaj4R8ZdfAJUXDpikka3rZ9uWcotoEHgpEHxXZPCTndHpn28AXZJgLouSqRxl&id=1620456182

Bài 2: Đồng khô rạch cạn

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02pmHf2KtFyxNpmHiNTj4bW81TgiE9oG2wwi6pTHfMjGo4QuZawHiYyB83cCNtEkLvl&id=1620456182

Bài 3: Trồng cây gì?

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02yo4iB9GaWqFXe8Vw9d1V9FupWWKyYg3UAzLcZEdnABB6XM8H69nDdeYEWaU541YYl&id=1620456182

Hình: cây sa pô chê là loại cây chịu mặn tốt, trái rất ngon ngọt. Sinh tố sa pô chê ngon tuyệt.

Nước Cửu Long như hiện nay, trồng cây gì?

 

Tóm tắt về nguồn nước sông Cửu Long như sau. Trước nay nước sông là nguồn nuôi sống đồng bằng. Nước sông có mùa: mùa nước lớn vào tháng 8 đến tháng 11. Nước lớn nhưng không gây lũ vì có biển hồ Tonle Sap điều tiết nước nên nước chỉ dâng lên từ từ tạo nên mùa nước nổi ở vùng tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười gần biên giới. Mùa nước lớn thì dòng chảy mạnh nên thủy triều ở biển không đẩy nước mặn vào sông. Nước sông ngọt tận cửa biển.

Mùa nước kiệt từ tháng 1 đến tháng 4 dòng chảy sông yếu nên khi thủy triều ở biển lên thì nước mặn đẩy vào sông, nước mặn vào sâu hay không tùy theo năm. Từ tháng 5 đến tháng 8 nước sông chảy mạnh dần nhưng chưa gây ngập. Tháng 12 nước mặn cũng xâm nhập nhưng chưa sâu.

Chuyện nước mặn xâm nhập hay "lũ" đã có từ lâu và dân đồng bằng đã thích nghi với những điều đó. Tự dưng đắp đê ngăn lũ, đắp đập ngăn mặn làm xáo trộn hệ sinh thái, thủy lợi mà lợi đâu không thấy! Rồi bây giờ nguồn nước có bị tác động xấu thì đổ thừa "biến đổi khí hậu" là gọn.

Biến đổi khí hậu làm nhiệt độ tăng, gây các hiện tượng thời tiết cực đoan và làm nước biển dâng.

Trước mắt thì nước biển dâng chưa làm ngập bất kỳ chỗ nào ở đồng bằng. Nước ngập do thủy triều vài ba tiếng, ngập do mưa mà không thoát nước được thì không phải là nước biển dâng.

Thời tiết cực đoan gây nắng nóng kéo dài hồi tháng 3-4 vừa rồi, làm nước mặn xâm nhập sâu hơn nhưng không phải hạn hán. Khắp đồng bằng không có nơi nào cây chết vì thiếu nước, trừ những chỗ thủy lợi "ngăn mặn" mà không có "ngọt" để giữ nên gây thiếu nước (bài trước nói kỹ).

Ở huyện cù lao Tân Phú Đông tỉnh Tiền Giang (sát Gò Công) mùa nắng vừa rồi chính quyền đã công bố thiên tai vì thiếu nước sinh hoạt. Nước sinh hoạt lấy từ sông mà sông bị mặn nên "bó tay" la rằng thiên tai. Nước sông năm nào cũng mặn, vì không chuẩn bị nguồn nước máy nên mới ra nông nỗi. Nước sinh hoạt thiếu nhưng cây trồng không sao, chứng tỏ cái "thiên tai" này là nói quá lên thôi. Xứ cù lao này trồng mãng cầu xiêm, trồng sả và nhiều loại cây trồng khác thích hợp thổ nhưỡng. Vì đây là cù lao nên không thể làm thủy lợi ngăn mặn như bên Gò Công, nhờ vậy mà không hại đến cây trồng.

Cây gì chịu mặn tới đâu là người nông dân rành sáu câu. Cứ để tự nhiên cho người ta trồng cây thích hợp là ổn.

Thế nhưng, cây trồng thích hợp thổ nhưỡng có khi lại rẻ tiền, thu nhập thấp, nên nông dân loay hoay thay đổi là vì vậy, chứ không phải không biết cây gì thích hợp.

Thí dụ sầu riêng là cây chịu mặn kém, cần nhiều nước nhưng không chịu úng. Trồng sầu riêng bán được giá cao nhưng trồng nơi không thích hợp thì công chăm sóc, phân thuốc phải nhiều, sẽ "đội vốn". Vậy mà ở Cà Mau có vườn sầu riêng. Vườn sầu riêng này do chủ vườn tự ngăn mặn chứ không phải nhờ thủy lợi "ngọt hóa". Vì thổ nhưỡng không thích hợp nên chất lượng sầu riêng sẽ không bằng sầu riêng Long Khánh chẳng hạn. Nếu đem bán trên thị trường sẽ khó cạnh tranh với sầu riêng xứ khác, về giá cả lẫn chất lượng.

Nước sông cũng ít dần trong những năm gần đây, vì các đập thủy điện ở thượng nguồn, và kinh đào Phù Nam lại làm tăng mối lo dòng sông bị "mất nước". Với tình trạng sắp, sẽ thiếu nước thì chuyện đắp đê bao là quá sai lầm, công trình thủy lợi chống lũ "Xà no- Ô môn" là quá sai lầm, vì có lũ đâu mà chống.

Lo sợ thiếu nước mà lại khuyến khích trồng lúa trồng sầu riêng là những cây cần nhiều nước ngọt nhứt. Đắp đê bao để làm ba vụ lúa, "ngọt hóa" chỗ này chỗ kia để làm ba vụ lúa, ngăn mặn chỗ này chỗ kia để trồng sầu riêng v.v... vừa tốn công tốn của vừa gây hại đủ thứ.

Việc nhà nước cần làm là có chiến lược đối phó với việc (sẽ) thiếu nước. Trữ nước ở đâu, dẫn nước thế nào chứ không chỉ nói chung chung thiếu nước do biến đổi khí hậu rồi tiếp tục ngăn mặn mà không có ngọt để giữ, tiếp tục khuyến khích làm ba vụ lúa khiến tiêu hao nhiều nước, tiếp tục khuyến khích trồng thêm sầu riêng trong bối cảnh nước mặn xâm nhập ngày càng sâu, nước ngọt này càng thiếu.

(Còn tiếp)

Bài 1: nước ngọt, nước mặn, nước lợ

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02g3yNnaj4R8ZdfAJUXDpikka3rZ9uWcotoEHgpEHxXZPCTndHpn28AXZJgLouSqRxl&id=1620456182

Bài 2: Đồng khô rạch cạn

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02pmHf2KtFyxNpmHiNTj4bW81TgiE9oG2wwi6pTHfMjGo4QuZawHiYyB83cCNtEkLvl&id=1620456182

Hình: huyện cù lao Tân Phú Đông, phía đông (tay phải) là biển

NƯỚC Ở CHÂU THỔ CỬU LONG

Nước ngọt, nước mặn, nước lợ

Đồng bằng sông Cửu Long từ khi được khai phá đến nay đã là vựa lúa, vựa trái cây, vựa tôm cá của cả nước. Lúa, tôm, cá, trái cây của châu thổ Cửu Long hiện nay là hàng hóa xuất khẩu quan trọng.

Nước là yếu tố quan trọng nhứt trong sản xuất nông nghiệp: nước, phân, cần, giống. Nước cho người và gia súc uống, nước để trồng lúa nước, nước để tưới cây trái, nước để nuôi tôm cá. Hệ thống sông, kinh, rạch chằng chịt chính là mạch máu nuôi sống đồng bằng sông Cửu Long.

Vài chục năm gần đây ai cũng nghe biết về "biến đổi khí hậu" và "nước biển dâng". Bất cứ điều gì ảnh hưởng đến nguồn nước Cửu Long đều quy về do biến đổi khí hậu, do nước biển dâng. Các công trình thủy lợi ngăn mặn (biển) và ngăn lũ (sông) cũng là để đối phó với biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Có thật vậy không?

Nhắc sơ lại về địa lý: đồng bằng sông Cửu Long có cao độ 1-2m so với mặt nước biển. Độ cao ở đầu nguồn (biên giới, nơi hai nhánh sông Cửu Long chảy vào đất Việt) cao hơn ở vùng ven biển (vùng cửa sông)

MẶN XÂM NHẬP

Mùa kiệt nước biển theo sông chảy ngược lên nguồn, nước sông pha nước biển thành nước lợ và nước lợ từ sông chảy vào các nhánh kinh rạch... làm cả lưu vực của các nhánh kinh rạch đó đều lợ. Chuyện nước lợ là xưa đã vậy chứ không phải mới bây giờ. Bây giờ khác hơn xưa là dòng chảy sông yếu hơn nên nước lợ lên xa biển hơn hồi xưa nhiều, và theo dự báo thì càng ngày nước lợ sẽ xâm nhập sâu hơn, cách biển hơn trăm cây số.

Càng ngược lên xa biển, sâu vào đất liền thì độ mặn của nước sông càng ít (đương nhiên), và thời gian nước lợ càng ngắn. Nhưng dù xa hay gần biển thì mùa nước lợ, nước mặn chỉ dài từ ba đến sáu tháng. Xa biển thì nước bị lợ một, hai, ba tháng, sát cửa biển hay cù lao gần cửa biển thì bị lợ sáu tháng.

Vậy tóm tắt lại là "biến đổi khí hậu" làm nước lợ tiến sâu hơn về phía nguồn trong ba tháng mùa kiệt, sau đó, mùa nước đổ thì nước ngọt lại. Người vùng khác nghe "xâm nhập mặn" tưởng là bị "xâm nhập" thì mặn luôn quanh năm, là hiểu lầm rất lớn.

NƯỚC BIỂN DÂNG

Cho đến nay chưa có vùng nào ở đồng bằng bị ngập do nước biển dâng, dù gần hay xa biển. Các đê biển hiện có là để ngăn nước mặn chứ không phải ngăn nước biển ngập. Mực nước ngoài đê biển không cao hơn nước trong đồng, và các công trình thủy lợi ngăn mặn như cống đập Ba Lai, đập Cái Lớn Cái Bé, hệ thống cống đập vùng ngọt hóa Gò Công, ngọt hóa bán đảo Cà Mau đều để ngăn mặn chứ không chống được nước biển dâng. Nếu nước biển dâng như dự kiến, đến năm 2100 dâng lên cao 1 mét so với hiện nay thì các công trình thủy lợi này cũng sẽ ngập trong nước biển.

Hiện nay nước ngập do thủy triều thì qua con nước là rút, đó không phải là nước biển dâng. Mùa nước kiệt (tháng 1-3) mà nước triều ngập đường phố Mỹ Tho trong khi hiện nay giữa mùa mưa, triều vẫn cường mỗi tháng hai lần mà không ngập. Đều là do làm thủy lợi sai.

Vậy đồng bằng có thiếu nước không? Hiện nay thì chưa thiếu nước. Vùng đầu nguồn An Giang, Đồng Tháp đang làm lúa ba vụ. Thiếu nước thì sao làm ba vụ lúa nước được Lúa nước là cây trồng cần rất rất nhiều nước. Đâu đó ở Cà Mau người ta trồng sầu riêng, được báo Cà Mau ca ngợi. Cả vùng Cai Lậy, Cái Bè hiện nay dân tình đua nhau lên vườn trồng sầu riêng. Giá đất có cây sầu riêng mới trồng đang cao ngất. Sầu riêng là cây cần nhiều nước, nhạy cảm với nước lợ. Thiếu nước sao trồng sầu riêng được?

Sông Tiền sông Hậu mùa kiệt nước vẫn nhiều, vẫn chảy, chưa một ngày cạn nước.

Vậy tháng ba tháng tư người ta "la làng" hạn mặn, thiếu nước là do đâu?

(Còn tiếp).

link bài sau: ĐỒNG KHÔ RẠCH CẠN

https://www.facebook.com/share/p/9yPzD1NmVJXAenzR/?mibextid=oòDknk

Link bài 3 Trồng cây gì

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0vAHVcPrW83XtJXEHVsQxGWy3HbC9aKwSGix1TezfiiWzHsiTtnSizUBP2WJpsFD9l&id=1620456182

Bài 4: Trồng cây gì

https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0cHfhFVax7V5k1yyfyVZwtGUdGUk4T1JXVq5wRM9MCzjVnn3Ya9bLSxnfsrBkRXsZl&id=1620456182

Ps: 500 anh chị em người đồng bằng Cửu Long thấy bài có gì còn thiếu sót thì bổ sung giùm tui nha.

Hình: lúa hè thu sắp gặt ở vùng tứ giác Long Xuyên. Lúa xuống giống hồi chưa vào mùa mưa, chỉ nhờ nước được "dẫn thủy nhập điền". Phía dưới hình là mương dẫn nước.