MÙA NƯỚC NỔI: "NƯỚC PHÂN ĐỒNG" là gì?

Hôm nay là ngày Rằm tháng chín âm lịch, theo kinh nghiệm của người dân vùng nước nổi thì nước dâng lên từ từ suốt từ tháng sáu tháng bảy, đến hôm nay là ngày con nước rong giữa tháng chín mực nước ngang đâu thì giữ đó, sẽ không dâng lên thêm nữa trong thời gian tới. Mực nước giữ nguyên trong thời gian ngắn rồi từ từ rút xuống. Thời điểm nước hết lên mà chưa rút gọi là NƯỚC PHÂN ĐỒNG.

Mực nước lúc "phân đồng" năm nay thấp, chỉ ở mức báo động một. Mà năm nay vẫn như những năm trước, đồng ruộng vẫn có đê bao, lúa vẫn đang xanh rì, cây dừa cây xoài vẫn được "bảo vệ" để không bị ngập.

Vùng ngoài đê bao là "bìa chéo" diện tích không đáng kể so với trong đê. Ngoài đê thì năm nào cũng ngập, nhiều hoặc ít. Năm nay báo chí tự nhiên sực nhớ hay sao mà ca ngợi mùa nước nổi quá trời làm người ở xa tưởng đâu xứ nước nổi đã phá đê bỏ đập!

Nếu đã bao đê một vùng lớn thì ngoài đê sẽ ngập nhiều nếu so với ngập cả trong, ngoài. Mà ngoài đê năm nay nước thấp chứng tỏ lượng nước trên nguồn về không nhiều, sông Mekong ít nước trong mùa nước đổ là có thật!

Nước ngập vùng đầu nguồn sông Tiền sông Hậu không phải do vùng này trũng, thấp mà là do nước sông về nhiều, chảy không kịp nên tràn bờ. Khi nước rút là rút cái rẹt ra sông, nếu không bị chặn lại thì nước rút khô đồng rất nhanh. Nước rút nhanh hơn khi nước lên rất nhiều.

Cho nên nếu có ai đó cho rằng không đắp đê bao để nước tràn vô tự do, góp phần giữ nước cho mùa khô là hiểu lầm. Phải có hồ có trũng mới giữ nước được (như hồ Tonle Sap - Biển Hồ) chứ không thì nước rút tuột xuống sông hết, chỗ nào đâu mà giữ! Nước dù lớn dù nhỏ thì trong tháng mười cũng rút cạn đồng, có đâu mà để cho mùa khô!

Đồng Tháp Mười cũng có vài chỗ trũng, mùa khô xem xép nước chứ cũng không chứa được bao nhiêu nước. Qua lúc nước phân đồng thì Đồng Tháp Mười cũng dần bị rút nước ra sông như ai thôi!

Cho nên chuyện trữ nước cho mùa khô là phải xây đập, làm hồ chứa chứ không tự nhiên mà giữ được ở hai "túi nước" trong mùa nước là Tứ Giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười như lời "đồn đại". Nếu thật sự đắp đập để cho hai vùng này thành hồ chứa thì mất béng diện tích lúa cao sản của hai tỉnh An Giang, Đồng Tháp. Bài toán này khó giải trên thực tế!

Năm nay mùa nước nổi mực nước thấp báo hiệu mùa kiệt sắp tới mặn sẽ xâm nhập sâu. Nước nổi, nước kiệt, mặn xâm nhập, đắp đê ngăn mặn, đắp đê ngăn "lũ"... cứ xà quần xà quần không hiệu quả. Hây da! Tui là nông dân miền Tây cũng rầu lòng lắm thay!

Hình 1: nước nổi trên đồng ngoài đê bao, cái vó đặt trên dòng kinh mấy cây lơ thơ là bờ kinh.

H2: đồng lúa xanh rì trong đê bao

H3: nhà sàn trong vùng nước nổi xưa, giờ trong đê bao, hết ngập lâu rồi!

CHỐNG LŨ Ở ĐỒNG BẰNG CỬU LONG

 

Đồng bằng Cửu Long địa hình tương đối bằng phẳng, độ cao trung bình từ 0,7-1,2m. Dọc theo biên giới Campuchia cao hơn với cao độ từ 2,0-4,0 m, sau đó thấp dần xuống trung tâm đồng bằng với cao độ 0,8-1,2 m và chỉ còn 0,3-0,5 m ở ven biển.

Mỗi năm đồng bằng có một mùa nước ngập ở vùng Tứ giác Long Xuyên và Đồng Tháp Mười, nước ngập khoảng 3 tháng mà đỉnh cao là tháng 8, tháng 9. Nhìn vào bản đồ ta thấy vùng ngập nước là sát biên giới, từ sông Vàm cỏ Tây đến vịnh Thái Lan. Vùng ngập nước này không phải vì trũng thấp mà bị ngập. Không phải toàn vùng đồng bằng có hai khu vực này thấp nhứt nên nước dồn vào.

Nước ngập là do mùa nước đổ, lưu lượng sông Mekong quá lớn, dòng sông không chảy kịp nên tràn bờ. Nhờ có Biển Hồ Campuchia chia bớt nước nên nước tràn bờ dâng lên từ từ chứ không là dòng lũ dữ cuốn trôi mọi thứ như các dòng sông lớn khác trên thế giới. (Biển Hồ Tonle Sap của Campuchia thì đúng là một vùng trũng thấp tự nhiên chứa nước). Nước cứ tràn ra hai bờ sông Tiền sông Hậu thành một biển nước mênh mông trong mùa nước nổi. Biển nước này cứ tràn dần từ biên giới là đầu nguồn sông tiền sông Hậu xuống hạ lưu. Trong hầu hết các năm thì nước tràn ngập các vùng như trong bản đồ, chưa kịp tràn tiếp xuống hướng biển thì mùa nước đổ đã hết, lưu lượng sông nhỏ lại, nước tràn bờ lại chảy trở ra sông và chảy ra biển.

Cuối mùa nước, vì nước trên đồng rút xuống nhiều quá, nên dòng chảy từ vùng ngập ra biển rất mạnh, khi gặp thủy triều lên thì nước sông tràn bờ ngập vườn tược chừng vài tiếng, khi triều xuống thì nước hết ngập.

Hồi chưa có đê bao "chống lũ", chưa có hệ thống thủy lợi "kiểm soát lũ" thì miền Tây vẫn sống phây phây, là vựa lúa xuất cảng, trái cây đủ loại, tôm cá đầy đồng đầy sông. Ở vùng ngập nước Đồng tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên đầu nguồn gọi là "có lũ" thì còn hiểu được, chứ vùng hạ nguồn như Sa Đéc, Ô Môn, Cần Thơ, Vĩnh Long mà phải "kiểm soát lũ" thì không hiểu nổi!

Đọc truyện của nhà văn Hồ Biểu Chánh, ta thấy các vùng hạ nguồn kể trên nhà cửa kiên cố, cây trái xum xuê chứ không có nhà sàn như vùng trên, chứng tỏ là không hề có lũ.

Và càng ngày nước Mekong về càng ít hơn do đập thủy điện ở thượng nguồn, do khí hậu "cực đoan" và sắp tới do kinh đào Phù Nam thì nước sẽ ít ngập hơn, tại sao phải kiểm soát lũ?

Miền đồng bằng những chỗ gần biển thì phải "ngọt hóa", những chỗ không bị xâm nhập mặn thì phải chống lũ, xem ra vùng đồng bằng này quá ư khó sống, không đúng thực tế chút nào.

Tôi nghe một vị tiến sĩ, viện trưởng Viện quy hoạch sử dụng nước và tài nguyên thiên nhiên nói: "Bờ bao, đê bao chống lũ là con đường phát triển ĐBSCL, nếu không thì dân cư trong vùng tiếp tục lặn hụp trong lũ..." thì rất giận. Dân đồng bằng này lặn hụp trong lũ hồi nào mà ông nói vậy.

Dự án Ô Môn Xà No kiểm soát lũ liên quan đến ba tỉnh Cần Thơ Hậu Giang Kiên Giang kéo dài rậm rề từ năm 2005 với nhiều lần đội vốn, đã bị WB ngưng giải ngân vì bê trễ tiến độ người ta nhưng vẫn cố sống cố chết thực hiện. Cho đến nay chẳng biết hiệu quả tới đâu nhưng khổ vì ô nhiễm khi ngăn nước, khổ vì ách tắc giao thông thủy, khổ vì tốn quá nhiều tiền của dân là đã thấy trước mắt.

Một ông tiến sĩ khác thì nói sau khi làm xong hệ thống thủy lợi (ngọt hóa các vùng ven biển, kiểm soát lũ mọi chỗ có và không có lũ) thì sẽ "thay đổi diện mạo cả một vùng". Thì kết quả đây:

Ngọt hóa hay ngăn lũ để tăng diện tích và vụ mùa lúa. Lúa nhiều mà giá trị thấp, năm nào cũng được mùa rớt giá, chỉ các công ty xuất khẩu lúa là giàu chứ nông dân vẫn nghèo rớt. Cây trồng khác thì khuyến khích trồng cây sầu riêng, là loại cây nhạy cảm với mặn, cần nhiều nước nhưng không chịu úng. Không biết sầu riêng có làm thay đổi diện mạo miền Cửu Long hay không, hay sầu riêng lại sẽ chịu chung số phận như thanh long hiện nay.

Nói chung vì là làm thủy lợi không đúng nên diện mạo đồng bằng quả có thay đổi, mà thay đổi xấu đi mỗi năm. Năm nay nghe câu "sống chung với hạn mặn", vậy từ đầu sống chung đi cho nó khỏe.

Còn tiếp: Làm gì để đồng bằng không thiếu nước

Hình: Vùng ngập nước của VN trong mùa nước đổ của sông Mekong

Tại sao Mỹ Tho, Trung Lương ngập giữa mùa hạn?

 

Các nhà quản lý cống đập và chính quyền và báo chí nói là do "biến đổi khí hậu", do "thời tiết cực đoan", do "nước biển dâng". Nghe vậy mà có ai hiểu gì không? Nếu cao nhân nào hiểu thì vui lòng giải thích tường tận, thí dụ nước biển dâng bao nhiêu so với hồi không ngập. Biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan gây ra bão, lụt, hạn hay gì? và các hiện tượng thời tiết đó ảnh hưởng thế nào đến chuyện ngập thành phố Mỹ Tho

Quả thật các cụm từ trên rất là tuyệt diệu để mà đổ thừa. Nói chung chung mập mờ như vậy để đổ thừa cho chuyện ngập lụt, thiếu nước ngọt, đất nứt, xì phèn... trong mùa hạn năm 2024 này và cả những năm trước.

NƯỚC BIỂN DÂNG LÀ GÌ?

Cái này ai muốn tìm hiểu thì tra cứu, tài liệu có đầy trên mạng. Năm 1993 nước biển dâng 1,7milimet một năm. Hiện nay tốc độ dâng nhanh hơn: 4,3 milimet một năm. Với tốc độ này thì đến đầu thiên niên kỷ mới đồng bằng sông Cửu Long sẽ chìm trong nước 1/3. Nước biển dâng là dâng chứ không có dâng lên rồi rút xuống.

Nước biển lên xuống mỗi ngày gọi là THỦY TRIỀU.

Khoản 23 Điều 3 Luật Khí tượng thủy văn 2015 có quy định như sau:

"Nước biển dâng là sự dâng lên của mực nước đại dương trung bình do tác động của biến đổi khí hậu, trong đó KHÔNG BAO GỒM TRIỀU CƯỜNG, nước dâng do bão và các tác động tự nhiên khác".

Vậy hai lần nước ngập Mỹ Tho vừa qua do TRIỀU CƯỜNG chứ không phải do nước biển dâng.

Triều cường là từ mà báo chí và nhà nước gọi, còn dân đồng bằng thì gọi là CON NƯỚC RONG. Nước rong đã có từ hồi xưa rồi mà sao hồi xưa không ngập bây giờ ngập? Người xưa xây đô thị Mỹ Tho đã tính đến thủy triều, nên chọn chỗ không ngập khi thủy triều lớn. Tự nhiên bây giờ nước rong thành triều cường, gây ngập?

Thủy triều ngoài biển ảnh hưởng mực nước sông Cửu Long rất xa lên tận Nam Vang. Thủy triều lên thì nước sông lên cao, gọi là nước lớn, thủy triều xuống thì nước sông thấp xuống gọi là nước ròng.

Trên sông Tiền đoạn qua Mỹ Tho người ta đắp ba cái đập ngăn nước sông Tiền chảy vào sông, kinh nhánh, để ngăn mặn. Từ phía biển đi lên thì đập đầu tiên là trên kinh Chợ Gạo, đập thứ hai trên sông Bảo Định và đập thứ ba trên kinh Nguyễn Tấn Thành. Nước sông không chảy vào vào kinh rạch nhánh, không chia bớt nước được nên lúc nước rong tức triều cường thì tràn bờ mà ngập lên thành phố Mỹ Tho. Ngã ba Trung Lương gần vàm sông Bảo Định bị ngập lút gây kẹt xe.

Không phải chỉ Mỹ Tho ngập, các thành phố khác ở miền Tây cũng ngập, thí dụ Cần Thơ, cũng ngập do triều cường. Cùng một câu hỏi: sao ngày xưa triều cường không ngập mà giờ ngập? NHƯ TRÊN ĐÃ NÓI, KHÔNG PHẢI DO NƯỚC BIỂN DÂNG. Vậy do đâu???

NHỮNG HIỂU LẦM VỀ HẠN, MẶN, LŨ Ở MIỀN TÂY

  Hỏi: MIỀN TÂY HIỆN NAY CÓ KHÔ NƯỚC KHÔNG?

Câu trả lời là KHÔNG.

Bạn ở Sài Gòn, bạn ở miền Đông đều nóng không chịu nổi, thì miền Tây cũng vậy, vì đang là đỉnh điểm của mùa nóng. Nhưng bạn thấy sông Sài Gòn, sông Đồng Nai có cạn nước không? Người Sài Gòn có thiếu nước không? 

Thì hai nhánh sông Tiền và sông Hậu vẫn đang đầy nước từ sông cái cho đến kinh rạch đều vẫn đủ nước. Chỗ tôi là vùng tứ giác Long Xuyên, hữu ngạn sông Hậu, tỉnh An Giang mới thu hoạch lúa Đông Xuân xong, đang xuống giống vụ Hè Thu. Nóng thì nóng nhưng làm ruộng vẫn làm, và nước vẫn đủ (500 anh em ai ở vùng này vô xác nhận)

Miệt vườn, tức những vùng đất ven hai dòng sông: Cần Thơ, Sa Đéc, Vĩnh Long, Bến Tre... không thiếu nước tưới cây. Nếu không sợ nóng mà đi du lịch miền Tây lúc này thì khu du lịch nào cũng vẫn hoạt động, không bị thiếu nước, kể cả vùng gần biển ở Bến Tre.

Hỏi: MẶN XÂM NHẬP DO NĂM NAY NẮNG HẠN KÉO DÀI PHẢI KHÔNG?

Câu trả lời là KHÔNG

Mặn xâm nhập là do mùa kiệt lưu lượng dòng chảy của sông yếu, thủy triều lên nước biển đẩy ngược vào sông. Tuy hiện nay ta đang bị hạn vì mưa trễ nhưng lưu lượng nước sông không phải là do mưa hay nắng Ở ĐÂY mà phụ thuộc nhiều vào lượng nước trên thượng nguồn. Vậy nên năm nay tuy nắng nóng kéo dài hơn năm 2020 mà mặn không xâm nhập sâu bằng năm ấy. (Trong bài về ngọt hóa Gò Công tôi có nói rõ về xâm nhập mặn)

Năm 2020 mới qua Tết là ở vùng "ngọt hóa" Ba Lai, cách biển 20 km nước mặn không tắm giặt được, cây trái chết vật vã.  Năm nay cho tới tận lúc này nước vẫn còn dùng giặt rửa được, uống tạm cũng được (bà con tôi ở vùng này nên tôi biết rõ)

Và quan trọng là ĐANG LÚC NÀY, vẫn hạn nhưng tỉnh Tiền Giang tuyên bố mặn đã giảm và mở cống ngăn mặn. Cách nay một tháng, đúng lý thì độ mặn phải ít hơn lúc này vì mới vào mùa kiệt, lượng nước sông còn nhiều hơn lúc này mà la lên "hạn mặn" rồi đóng cống hết thảy khiến trong đồng khô nước, nứt nẻ. Giờ cuối mùa kiệt là lúc mặn lấn sâu nhứt mà lại tuyên bố mặn giảm trên sông Tiền??? (xem bài báo theo link dưới comment)

Hỏi: VẬY TẠI SAO GÒ CÔNG, U MINH THƯỢNG RUỘNG KHÔ NỨT KHÔ NẺ, DÂN THIẾU NƯỚC NGỌT?

Là vì các đập ngăn mặn. Đập ngăn mặn trên kinh Chợ Gạo (vùng ngọt hóa Gò Công) đóng lại hồi mới qua Tết (đầu mùa kiệt). Nếu hôm nay đập ngăn mặn lớn thứ hai ở miền Tây phải mở vì "mặn đã giảm trên sông Tiền", vậy trước đây một hai tháng chắc chắn độ mặn trên sông Tiền phải thấp hơn lúc cuối mùa kiệt như thế này. 

Đầu mùa kiệt vội vã đóng cống ngăn mặn khi nước chưa mặn khiến cho vùng Gò Công thiếu nước ngọt, khô hạn nứt nẻ, dân trở tay không kịp.

Đập Cái Lớn Cái Bé thì ngăn mặn ở biển Tây. Ngăn mặn và thiếu nước ngọt nên vùng U Minh Thượng đất khô nứt nẻ xì phèn là hiển nhiên.

HỎI: NẾU KHÔNG NGĂN MẶN THÌ SAO?

Thì vùng bị mặn xâm nhập sẽ là nước lợ. Như vùng ngọt hóa Ba Lai, cống đập Ba Lai vô dụng, cả vùng bị nhiễm mặn trong mùa kiệt cũng đâu có sao, từ xưa vẫn vậy. Tới mùa mưa thì nước ngọt trở lại, lại trồng lúa.

Nếu không ngăn mặn thì cây trái, lúa... sẽ bị thất thu. Đó là vì cố tăng vụ lúa trên vùng có thể bị mặn. Tính trên lý thuyết bao nhiêu hecta hưởng lợi vì không nhiễm mặn nhưng thực tế thiếu nước ngọt lúa chết thì ém, không tính thiệt hại. Ruộng đồng nứt nẻ xì phèn thì ém không tính thiệt hại, Bao nhiêu nguồn lợi thủy sản bị thất thu vì cái đập cũng ém luôn. 

Và bây giờ giữa cao điểm "hạn mặn" thì tuyên bố mặn trên sông Tiền đã giảm để mở cống! Lý do thực là gì???

Đập Cái Lớn Cái Bé ở hướng biển Tây thì khác biển Đông. Thủy triều biển Tây thấp hơn biển Đông, và chế độ triều là nhật triều (ngày một lần) nên dòng chảy ngước từ biển vào sông yếu hơn bên biển Đông nhiều. Theo tỉnh Kiên Giang thì  năm nay mặn xâm nhập vào sông Cái Lớn có thể 47-57km (là xâm nhập nhiều, sâu) nếu không đóng cống. Bên biển Đông thủy triều lên cao hơn, mặn xâm nhập mạnh hơn nhưng tỉnh Tiền Giang tuyên bố sông Tiền đang giảm mặn. Vậy tin ai đây???

Sông Cái Lớn vậy còn  kinh Vĩnh Tế thì sao? Kinh Vĩnh Tế nối từ sông Hậu ra biển Tây, kinh dài  87km. Nếu mặn xâm nhập từ biển Tây theo mức độ ở sông Cái Lớn thì sẽ vào hơn 2/3 chiều dài kinh. Mà kinh này đưa nước sông Hậu vào tứ giác Long Xuyên. Đến nay vùng lúa tứ giác Long Xuyên vẫn bình thường. May phước! chưa ai nghĩ ra chuyện đắp đập ngăn mặn ở kinh Vĩnh Tế.

Để giải bài toán NƯỚC ở đồng bằng phải đặt lại vấn đề, không thể cứ NGĂN MẶN mà không đủ nước ngọt, để thiệt haị chồng lên thiệt hại. Đập đã xây thì khó phá bỏ, sẽ như đeo cục nợ... đời!

(còn tiếp về LŨ)

Hình:

MIỀN TÂY: VÙNG CHÂU THỔ BỊ TÀN PHÁ (bài 5)

 Bài 5: CÁC CÔNG TRÌNH NGỌT HÓA THẤT BẠI;

NGỌT HÓA BÁN ĐẢO CÀ MAU

Bán đảo Cà Mau là vùng trên bản đồ, từ vạch tím về phía Nam, đến mũi Cà Mau. Từ vạch tím lên phía bắc là vùng Thốt Nốt, Cần Thơ là miệt vườn sông sâu nước chảy vườn tốt ruộng tốt từ hồi xửa xưa, không cần làm thêm thủy lợi gì nữa.

Trong bán đảo Cà Mau có mấy vùng khác nhau về thổ nhưỡng, chế độ thủy văn, hệ sinh thái. Vùng Mũi Cà Mau, (trên bản đồ là địa phận tỉnh Cà Mau) có các con sông đổ ra biển Đông, biển Tây (vịnh Thái Lan). Vùng này kinh rạch chằng chịt, nước sông chịu ảnh hường của thủy triều hai phía biển. Khi thủy triều lên nước biển hai phía Đông Tây chảy vào sông và gặp nhau ở vùng mà người địa phương gọi là vùng "giáp nước". Vì thủy triều biển Đông cao hơn biển Tây nên vùng giáp nước lệch về phía Tây. Hiện nay còn địa danh cầu Giáp Nước. Mùa khô thì nước mặn vô sâu nội địa nhưng mùa mưa thì nước ngọt, nước lợ. Vùng này xưa kia là rừng đước rừng tràm. Sau khi khai phá (cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20) thì người ta trồng lúa trong mùa mưa nước ngọt, mùa nắng thì nuôi tôm cá quảng canh, tức là cuối mùa mưa sau khi thu hoạch lúa thì cho nước mặn tràn vô, đem theo cá tôm giống. Giữ nước lại nuôi trong vài tháng, khi tới mùa kiệt, nước mặn nhiều thì đánh bắt lên bán và để ruộng tự nhiên chờ đến khi mưa xuống đủ ngọt lại trồng lúa. Đại khái là giống như mô hình lúa tôm bây giờ nhưng nuôi,trồng hoàn toàn tự nhiên. 

Vùng phía đông bắc tỉnh Cà Mau tức là Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, từ thời "thực dân" Pháp họ đã đào nhiều kinh dẫn nước từ sông Hậu vô. Kinh Xà No từ rạch Cần Thơ tới sông Cái Lớn ở Vị Thanh (đường số 1 trên bản đồ). Ngã Bảy, Ngã Năm là nơi bảy con kinh, năm con kinh từ đó tỏa đi khắp miền Hậu Giang. Kinh Quản Lộ - Phụng Hiệp từ Ngã Bảy tới Cà Mau, đi qua Ngã Năm (đường số 2 trên bản đồ). Nhờ hệ thống kinh đào này mà vùng Bạc Liêu được khai phá trở thành vùng đất ruộng cò bay thẳng cánh. Điền chủ ở Bạc Liêu là đại điền chủ so với các điền chủ ở Gò Công, Trà Vinh... là những vùng đất "cũ" khai phá từ trước. Công tử Bạc Liêu giàu có cũng nhờ cha là đại điền chủ xứ Bạc Liêu. Từ đầu thế kỷ 20 cho tới trước 1945 lượng lúa xuất cảng của miền Tây cứ tăng theo thời gian.

Dưới thời "đế quốc Mỹ", nhờ luật Người Cày Có Ruộng của VNCH và khoa học Canh Nông được áp dụng mà nghề nông ở vùng bán đảo Cà Mau này phát triển vượt bực. Máy cày, máy bơm nước rất phổ biến. Cho đến trước 1975 thì vùng Ba Xuyên ( Bạc Liêu, Sóc Trăng) có sản lượng lúa cao nhứt miền Tây.

TẠI SAO SAU '75 lại bị thiếu đói? Dài dòng lắm, do chính sách hợp tác hóa sai lầm, do ngăn sông cấm chợ nên vật tư nông nghiệp không lưu thông phân phối được, do cao ngạo nghỉ chơi với đế quốc nên bị cấm vận v.v... nên vùng châu thổ phì nhiêu mà sản xuất lúa gạo bị thiếu ăn, còn tệ hơn thời thực dân Pháp!

Sau khi "mở cửa" năm '86  thì chỉ mấy năm thôi, là năm '89 ta đã lần đầu tiên xuất khẩu gạo sau ngày "giải phóng". Trong mấy năm ngắn ngủi từ khi mở cửa đến khi xuất khẩu gạo đảng ta chưa kịp làm công trình thủy lợi gì ở miền Tây, cũng chưa kịp chỉ đạo gì mà sản lượng lúa vẫn tăng cao. Đang thiếu ăn mà đi đến xuất khẩu gạo thì các đỉnh cao trí tuệ choáng ngợp, bèn nghĩ cách sao cho lượng gạo xuất khẩu được nhiều hơn. Từ đó mới nảy ra các công trình thủy lợi: đê bao "chống lũ" ở tứ giác Long Xuyên, "ngọt hóa" khắp nơi từ bán đảo Cà Mau tới Bến Tre, Gò Công, tất cả là để tăng sản xuất lúa vụ ba. Ở tứ giác Long Xuyên thì bao đê để làm lúa vụ ba luôn trong mùa nước nổi. Những vùng bị nước mặn xâm nhập thành nước lợ trong mùa kiệt thì phải đắp đập ngăn nước biển, phải "ngọt hóa" để làm lúa trong mùa kiệt mới chịu. Tất cả cho sản xuất lúa! 

LÀM SAO ĐỂ NGỌT HÓA?

Nhìn bán đảo Cà Mau, hai bên là biển, phía đông bắc là sông Hậu. Muốn ngăn nước mặn thì phải bịt kín hết những lối thông ra biển, mà ở vùng kinh rạch chằng chịt, đi đường thủy nhiều hơn đường bộ thì việc này khá tốn kém.  Khi đắp đập như vậy thì mực nước hai bên đập sẽ chênh lệch nên phải xây âu thuyền thì thuyền bè mới đi qua được chỗ nước chênh lệch đó. Dự án ngọt hóa bán đảo Cà Mau với rất nhiều cống, đập và một âu thuyền Tắc Thủ, tốn kém nhiều tiền của nhưng thất bại từ trong trứng nước.

VÌ SAO THẤT BẠI?

Vào những năm 199s, dự án ngọt hóa bán đảo Cà Mau được triển khai. Hệ thống cống đập xây lên nhưng nông dân không đồng tình. Xây đập ngăn mặn nhưng nước ngọt không đủ, trồng lúa không trúng mùa mà nuôi tôm không được. Thêm nữa sông rạch bị bít đường chảy gây ô nhiễm nguồn nước. Cuối năm 1998 nông dân Cà Mau hè nhau phá cống bửa đập để lấy nước mặn vào nuôi tôm. Trước áp lực của nông dân, năm 2000 Chính Phủ đã ra nghị quyết cho phép chuyển đổi đất trồng lúa không hiệu quả sang nuôi tôm. Thế là dự án ngọt hóa chết yểu. Vậy mà âu thuyền Tắc Thủ, một hạng mục của dự án ngọt hóa vẫn được khởi công vào năm sau, năm 2001 với kinh phí 80 tỉ đồng lúc đó, từ khi khánh thành là bỏ hoang luôn cho tới bây giờ, trở thành đống sắt thép mục nát!

Những cống đập đã xây thì cứ bỏ ngỏ, nhưng cũng gây ách tắc dòng chảy, nhiều nơi bị bồi lắng, bị ô nhiểm vì nước chưa thoát ra được đã chảy trở vô. Đường giao thông thủy cũng bị trở ngại vì các đập này, nhưng nông dân Cà Mau rất thông minh, họ đã sáng chế một hệ thống ròng rọc kéo ghe thuyền qua đập trong vòng một nốt nhạc!

(còn tiếp kỳ sau: Tái khởi động "ngọt hóa" Cà Mau bằng dự án đập sông Cái Lớn Cái Bé: thất bại được thấy trước)

Hình: Bán đảo Cà Mau

THÀNH PHỐ NGẬP NƯỚC DO ĐÂU?

Nước ngập bây giờ không phải chỉ là đặc sản của Sài Thành mà đã lan ra nhiều đô thị ở miền Tây như Cần Thơ, Vĩnh Long, Long Xuyên, Trà Vinh v.v... dù các đô thị này đều nằm cạnh một dòng sông lớn.

Đọc các tin trên báo về việc nước ngập thì thấy họ lý giải là do "triều cường" và do "biến đổi khí hậu" làm nước biển dâng cao. Đây là cách giải thích sai sự thật, ĐỔ HẾT TẠI TRỜI, gây hiểu lầm về nguyên nhân ngập nước, phủi bỏ trách nhiệm của chính quyền vì đã để cho tình trạng nước ngập xảy ra ngày một nặng mà không có cách giải quyết.

TRIỀU CƯỜNG là gì? để hiểu thì phải biết về thủy triều. Do ảnh hưởng sức hút của mặt trăng nên nước biển dâng lên và hạ xuống theo chu kỳ, gọi là thủy triều. Một ngày thủy triều lên một lần xuống một lần gọi là "nhật triều", lên xuống hai lần gọi là "bán nhât triều". Ở miền Nam nước ta chế độ thủy triều là bán nhật triều.

Một tháng âm lịch có hai lần thủy triều lên cao nhất trong tháng là ngày mùng 1 và ngày rằm, dân miền Tây gọi là con nước rong. Có lẽ ngôn ngữ báo chí cách mạng gọi những ngày nước rong này là TRIỀU CƯỜNG.

Ngày xưa, trước thời ngập nước triền miên thì mỗi tháng vẫn có hai lần triều cường mà sao nước không ngập? Báo chí cho lời giải là bây giờ triều cường cao "lịch sử", có những lần triều cường cao nhất trong 50 năm lại đây. Điều này SAI vì MỰC THỦY TRIỀU đo ở biển Vũng Tàu hiện nay KHÔNG CAO HƠN hồi cách nay 40-50 năm.

Nhưng thủy triều đo ở trạm Phú An trên sông Sài Gòn, phường Bến Nghé Q1 cách biển 60km, mực triều cường tăng đột biến từ những năm 1990, trùng với thời kỳ đô thị hoá mạnh mẽ và những năm gần đây năm sau cao hơn năm trước, năm nào cũng triều cường "kỷ lục". Vậy điều gì làm cho triều cường ở ngoài biển thì bình thường mà trong sông lại cao kỷ lục? Đó là do quy hoạch thành phố thiếu tầm nhìn (rất nhiều vấn đề: lấp hồ ao kênh rạch, bê tông hóa, cống thoát nước không thích hợp, v.v...)

Ở đồng bằng song Cửu Long các thành phố ngập được cho là do triều cường và nước biển dâng. Triều cường thì như trên đã nói, do xây dựng thành phố thiếu tầm nhìn, thiếu hiểu biết mới làm cho thủy triều từ bình thường trở thành CƯỜNG.

Còn nước biển dâng gây ngập các đô thị cũng sai luôn. Theo tài liệu của Viện Khoa Học Thủy lợi VN thì từ năm 1993-2003 tốc độ nước biển dâng bình quân khỏang 3,1±0,7 mm/năm (tức là cao nhất 3,1cm/10 năm). Dự đoán là đến NĂM 2100 nước biển dâng cao 1m thì 40% diện tích đồng bằng sông Cửu Long bị ngập nước.

Tóm lại, biến đổi khí hậu và nước biển dâng là có, nhưng là chuyện cuối thế kỷ 21. Bây giờ thế giới họp bàn tính toán để đối phó chuyện dự đoán sẽ xảy ra. THỰC TẾ bây giờ nước biển chưa dâng và chưa làm ngập nơi nào ở đồng bằng cả. Thủy triều ngoài biển cũng vẫn thế, vào tới trong sông thì trở nên CƯỜNG (mà hồi trước 75 chẳng bao giờ cường. chỉ là nước rong thôi.)

VẬY CÁCH NÀO ĐẺ HẾT NGẬP? Có cách chứ. Nhiều thành phố trên thế giới thấp hơn mực nước biển mà đâu có ngập. Chỉ có điều bây giờ lãnh đạo đường như chỉ biết phá, còn giải quyết vấn đề thì không ai biết!

Tham khảo về biến đổi khí hậu và nước biển dâng:
http://www.searchtotal.org/bao-cao-dac-biet-15-do-c-va-40-m…
http://www.vawr.org.vn/index.aspx…
http://www.vawr.org.vn/index.aspx…

Hình: TP Long Xuyên ngập do triều cường